دست تحریم روی مهره پتروشیمی

در واقع رشد صادرات غیرنفتی باز هم صدقه‌سر نفت و محصولات و فرآورده‌های آن است. هرچند نفت، شناسنامه صادراتی ایران به‌‌شمار می‌آید اما چند سالی است تلاش شده دخل و خرج کشور با کمترین اتکا به ارزهای صادراتی نفت بسته شود و جای آن را صادرات غیرنفتی بگیرد. صادرات غیرنفتی هم ارزش‌افزوده بیشتری نصیب کشور می‌کند و هم اشتغالزایی بالایی به همراه دارد.
حالا به‌تازگی گل سرسبد صادرات غیرنفتی یعنی بخش پتروشیمی دستخوش تغییر و تحولاتی شده و بار دیگر از سوی آمریکا مورد تحریم قرار گرفته است. وزارت خزانه‌داری آمریکا روز جمعه در بیانیه‌ای اعلام کرد شرکت صنایع پتروشیمی خلیج‌فارس (PGPIC) که بزرگ‌ترین هلدینگ پتروشیمی ایران به‌شمار می‌رود، به همراه تمامی شرکت‌های زیرمجموعه و نیز عاملان فروش آن در کشورهای خارجی را به فهرست شرکت‌های تحت تحریم خود اضافه کرده است.
صنعت پتروشیمی یکی از مهم‌ترین منابع ارزآور در کشور است و آمارهای وزارت نفت نشان می‌دهد این صنعت سال گذشته ۱۷.۱ میلیارد دلار برای کشور درآمدزایی داشته است. درحال‌حاضر صنعت پتروشیمی بیش از ۵۰ مجتمع تولیدی و فعال دارد و حدود ۶۰ طرح در این صنعت در حال اجراست که از این تعداد حدود ۳۴ طرح، با بیش از ۲۰ درصد پیشرفت فیزیکی، پروژه‌های فعال به‌شمار می‌روند. عملکرد مجتمع‌های تولیدی، بیانگر تولید ۵۳.۶ میلیون تن است که از این میزان حدود ۳۰.۷ میلیون تن محصول قابل فروش و باقیمانده آن به‌عنوان خوراک بین مجتمعی عرضه می‌شود. در واقع جمع‌بندی این عددها نشان می‌دهد صنعت پتروشیمی کشور پس از نفت بزرگ‌ترین صنعت ارزآور کشور است و به همین دلیل مقامات آمریکایی به فکر تحریم این صنعت افتاده‌اند. صنعتی که در افق سال ۱۴۰۴ و طرح‌های در حال اجرا میزان تولید آن به بیش از ۱۰۰ میلیون تن در سال خواهد رسید و ایران را به یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان محصولات پتروشیمی در جهان تبدیل خواهد کرد.

***راه نجات اقتصاد در توسعه صادرات غیرنفتی

در همین میان وزیر صنعت، معدن و تجارت در نشست ستاد اقتصاد مقاومتی با محوریت توسعه صادرات غیرنفتی، از بخش «صادرات» در کنار برنامه «نهضت ساخت داخل» به‌عنوان برنامه محوری «رونق تولید» یاد کرد. رضا رحمانی در این نشست با اشاره به اهمیت توسعه صادرات در شرایط خاص اقتصادی کشور گفت: امروز راه نجات اقتصاد کشور در توسعه صادرات غیرنفتی نهفته است و بر همین مبنا برای افزایش صادرات به ۱۵ کشور همسایه هدف‌گذاری ویژه‌ای انجام داده‌ایم. وی اظهار کرد: برای پیشبرد اهداف این برنامه و در راستای بهره‌گیری از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های اتاق بازرگانی، در مواردی که لازم باشد موضوع تفویض برخی اختیارات را به‌سرعت انجام می‌دهیم. وزیر صنعت، معدن و تجارت افزود: برای افزایش صادرات به ۱۵ کشور همسایه از همه نهادهای مسئول در مسیر صادرات کالا و خدمات، انتظار داریم کاملا همسو عمل کنند تا شاهد حصول نتایج لازم از این هدف‌گذاری در سطح اقتصاد کشورمان باشیم. هرجا مسئول یا نهادی همکاری لازم را نداشته باشد به‌طور قطع موضوع را با جدیت مطالبه‌گری خواهیم ‌کرد. وی گفت: در اعمال سیاست‌های ارزی ضرورت دارد بانک مرکزی بحث توسعه صادرات غیرنفتی و رونق تولید را مد نظر قرار دهد. با توجه به شرایط جدید درباره اعمال سازوکارهای متفاوت تعرفه‌ای برنامه‌ریزی شده است و کمک خواهیم کرد تا شاهد جهش واقعی در حجم صادرات ایران به این ۱۵ کشور باشیم. برای هر یک از کشورهای هدف صادراتی نیز مسئول مشخصی تعیین و ضمن بررسی دقیق زمینه‌های صادراتی به کشورهای مقصد، میزان افزایش صادرات را به‌طور مستمر رصد می‌کنیم.
این تاکیدات بر رونق صادرات غیرنفتی بارها و بارها از سوی مسئولان گوناگون ذی‌ربط و بی‌ربط عنوان شده و همه می‌دانیم با صادرات غیرنفتی است که می‌توانیم تا حدودی اقتصاد مملکت را تکان دهیم.
بسیاری از کارشناسان اعلام می‌کنند جایگزین کردن محصولات پتروشیمی ایران با تولیدات دیگر کشورها به این سادگی‌ها و در کوتاه‌مدت ممکن نیست. همچنین بخش مهمی از صادرات مواد پتروشیمی به شکل جامد انجام می‌شود که آن هم به‌راحتی امکان‌پذیر نخواهد بود.
درحال‌حاضر بیش از ۲۵۰ تا ۳۰۰ گرید متنوع در سبد محصولات پتروشیمی ایران وجود دارد که به اتکای این تنوع محصول، بازار صادراتی کشورمان نیز گسترده شده است. جایگزینی این بازار گسترده کار آسانی نیست و شرکت‌های پتروشیمی جهان برای تولید این تنوع محصول نیازمند سرمایه‌گذاری کلان و بلندمدت هستند. اما در کنار این موضوع‌ها، تحریم صنعت پتروشیمی مشکلاتی را برای این صنعت رو به رشد کشورمان به‌وجود خواهد آورد و رشد سریع این صنعت را کند می‌کند. به اعتقاد کارشناسان تحریم‌های صنعت پتروشیمی علاوه بر اینکه جابه‌جایی این محصولات را سخت خواهد کرد باعث می‌شود بخشی از بازارها از دست برود و مسئولان و شرکت‌ها باید به‌دنبال بازارهای جدید باشند. در کنار این موضوع تحریم‌ها می‌تواند باعث کاهش سرمایه‌گذاری در این صنعت شود. همچنین نرخ تولید و صادرات محصولات پتروشیمی ایران به‌دلیل تحریم‌ها با افزایش رو‌به‌رو می‌شود که می‌تواند، حاشیه سود آن را با مشکل مواجه کند.

***پا پس نکشیم

عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی با بیان اینکه حلقه این فشار و تحریم را هر روز تنگ‌تر می‌کنند و اذعان می‌دارند فشار اقتصادی بر ایران را بیشتر کرده‌اند تا به اهداف سیاسی خود دست یابند، اظهار کرد: باید واقع‌بین باشیم و به‌گونه‌ای رفتار کنیم که خارجی‌ها تصور نکنند می‌توانند وارد حیطه اختیارات یا مسائل اقتصادی کشور بشوند.
احمد صرامی در گفت‌وگو با صمت تصریح کرد: دشمنی آمریکا و تحریم محصولات پتروشیمی ما جدید نیست و در سال‌های گذشته هم شاهد آن بودیم اما اینکه آمریکایی‌ها به یکباره حدود ۵۰ شرکت از صنایع پتروشیمی که گاه هنوز قامتی هم ندارند و شاید در مرحله مطالعاتی باشند را تحریم کنند، نشانه ضعف تصمیم‌گیری‌ آنهاست. وی با تاکید براینکه سازوکار صنعت پتروشیمی از نفت بسیار مجزاست، تصریح کرد: ما سال‌هاست به اشکال گوناگون تحریم اقتصادی بوده‌ایم، اما تولیدات صنعتی پایه پتروشیمی و گازی و نفتی هر روز پیشرفت داشته و تنوع تولید و تعداد کارخانه‌‌های پتروشیمی بیشتر شده است. البته تحریم‌ها آنجایی فشار را بیشتر نمایان می‌کند که نتوانیم به توسعه لازم برسیم و از ظرفیت‌های بیشتری استفاده کنیم. به‌گفته عضو هیات مدیره اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفت، گاز و پتروشیمی، سازوکار خرید محصولات پتروشیمی با نفت متفاوت است. چرا می‌گویند زنجیره ارزش به سمت محصولات پتروشیمی برود، نه نفت، برای اینکه بازارسازی و بازارگردانی و تنوع بازار برای پتروشیمی به مراتب بیشتر از نفت است. ضمن اینکه در بخش پتروشیمی آنهایی که با ایران طرف قرارداد هستند به‌واسطه قراردادهای بلندمدتی که دارند وارد همکاری تجاری می‌شوند، چون برنامه‌ریزی شفاف جامع و کاملی برای توزیع محصولات خود دارند.
 صرامی با بیان اینکه در این شرایط در صنعت پتروشیمی به این سادگی‌ها ضربه نخواهیم خورد، تاکید کرد: نباید این‌گونه باشد که دولت درباره تعهدات خود نسبت به خارجی‌ها پا پس بکشد و اقدام‌های ناشایستی انجام دهد. باید با خردجمعی و کمک صنایع و مجتمع‌های صنعتی پتروشیمی استوار در بازارهای جهانی باقی بمانیم. وی با اشاره به لزوم بازارسازی و تنوع بازار، اظهار کرد: اگر کشور نفتی هستیم و اقتصاد نفتی و گازی داریم، باید به مثابه همان همفکری کنیم. خردی که درباره این موضوع باید داشته باشیم در واقع باید خرد جمعی از طیف‌های گوناگون بخش خصوصی و دولتی برای حفظ بازار باشد. در واقع نباید فقط به مشتریان قدیمی و سنتی بسنده کنیم.

***دو روی تحریم

نایب رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی تهران اظهار کرد: یکی از مزیت‌های ما در بالابردن درآمدهای ارزی به جز صادرات ناشی از نفت، محصولات پتروشیمی است که حدود ۱۲میلیارد دلار از ۴۷ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی را تشکیل می‌دهند.
حمیدرضا صالحی به صمت گفت: بخش پتروشیمی امسال نیز با سختی‌هایی که پیش رویشان قرار داشت توانستند حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد ارز صادراتی خود را به کشور برگردانند.
وی ادامه داد: با توجه به اینکه تحریم جدید پتروشیمی از سوی آمریکاست ممکن است بسیاری از شرکای تجاری ما همچنان به همکاری خود با ایران ادامه دهند. چون امکان دارد با آمریکا کار نکنند. اما خریدارانی که با آمریکا هم کار می‌کنند شاید تصمیم بگیرند دیگر به‌طور مستقیم یا به‌طور کلی با شرکت‌های ایرانی اعلام شده کار نکنند. ضمن اینکه مسیرهای دوم، پیامدها و هزینه‌های بالایی هم دارد. چراکه صادرکنندگان ما در سال‌های گذشته تجربه‌های گوناگون داشتند و با دورزدن تحریم‌ها آشنا هستند.
به‌گفته نایب رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی تهران، اینکه بگوییم مانعی ایجاد نمی‌شود و اتفاق خاصی رخ نمی‌دهد، به دور از واقعیت است. از سوی دیگر هم این‌گونه نیست که صادرات پتروشیمی کشور به صفر برسد و صادرات این بخش کشور قطع شود. به هر حال بازارهای سنتی و منطقه ما وجود دارد اما باید از روش‌های دیگر هم بهره بگیریم؛ همانطور که درباره صادرات نفت تصمیم‌هایی گرفته شد.
صالحی تصریح کرد: یکی از رقیبان بزرگ ما در منطقه عربستان است و با تحریم جدید پتروشیمی ایران، نرخ محصولات ایران رقابت‌پذیر نخواهد بود و بالا می‌رود. بنابراین صادرکنندگان باید بتوانند قیمت‌ها را رقابتی کنند تا در بازارها عقب نیفتند. دولت هم باید کمک کند فاصله ارز نیما و آزاد کمتر شده و درآمدهای ارزی بیشتری به کشور وارد شود.

***قیمت‌های جهانی افزایش می‌یابد

مدیرعامل پیشین شرکت ملی صنایع پتروشیمی با اشاره به تاثیر تحریم‌های جدید آمریکا بر صنعت پتروشیمی گفت: ماهیت صنعت پتروشیمی به‌گونه‌ای است که تقاضا برای دریافت محصولات پتروشیمی نسبت به تولید در سطح بین‌المللی و بازار جهانی جلوتر است، به‌گونه‌ای که آنچه امروز تولید می‌شود، کفاف نیازها را نمی‌دهد. عبدالحسین بیات درگفت‌وگو با ایسنا ادامه داد: هیچ‌کدام از کشورهای تولیدکننده و صاحب صنعت پتروشیمی، امکان تولید و جایگزینی حدود ۲۵ میلیون تن محصولات صادراتی پتروشیمی تهران را ندارند و همان طور که در صنعت نفت مدعی شده بودند که کشورهایی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی می‌توانند جایگزین شوند، در اینجا حتی ادعایی وجود نخواهد داشت. وی با تاکید بر این مسئله که اختلاف بین تقاضا و تولید محصولات پتروشیمی مشکلاتی را به‌وجود می‌آورد، تصریح کرد: اگر فرض را بر این بگذاریم که محصولات پتروشیمی ایران به بازارهای جهانی وارد نشود، شکاف شدیدتری بین تولید و تقاضای محصولات به‌وجود خواهد آمد که تکانه‌های قیمتی در بازار جهانی ایجاد می‌کند.
به‌گفته مدیرعامل پیشین شرکت ملی صنایع پتروشیمی، علاوه بر این با توجه به اینکه در حوزه تولید و بازرگانی بیشتر نیازهای ادامه‌ حیات صنعت پتروشیمی از منابع درون‌زای کشور است و موادی همچون خوراک، بیشتر قطعات یدکی و مواد شیمیایی که مورد نیاز مجتمع‌های صنعت پتروشیمی است یا از داخل کشور یا از طریق کشورهای دیگری که همکاری خوبی با ایران دارند، تامین می‌شود، مشکل چندانی وجود ندارد. وی اظهار کرد: به نظر می‌رسد تحریم‌های جدید اعلام شده از سوی آمریکا که به‌عبارتی تحریم‌های یک جانبه این کشور است و عملکرد تحریم سال‌های ۱۳۸۹، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ آن زمان که تحریم‌ها از طریق سازمان ملل بود را ندارد، نمی‌تواند تاثیر چندانی بر روند این صنعت داشته باشد. مدیرعامل پیشین شرکت ملی صنایع پتروشیمی با بیان اینکه بسیاری از کشورها خودشان را ملزم به افزایش نرخ نمی‌دانند، ادامه داد: این تحریم‌ها نمی‌تواند بازدارنده حرکت صنعت پتروشیمی ایران باشد چراکه می‌توان با استفاده از تجربه‌های گذشته و با توجه به اینکه صنعت پتروشیمی ایران در اختیار بخش خصوصی قرار دارد، این شرایط را مدیریت کرد.

صمت